Sign up with your email address to be the first to know about new products, VIP offers, blog features & more.

Erasmus als rapper

Over de opvoeding van toekomstige politici
door Jan Bransen

Stel dat Desiderius Erasmus met 21e eeuwse ogen naar ons huidige politieke bestel zou kunnen kijken en zich zou afvragen wat er nodig is om toekomstige politici voor te bereiden op hun ambt. Dan zou hij een ander boek schrijven dan hij in 1515 schreef en dat beroemd is geworden onder de titel De opvoeding van de christenvorst. Erasmus schreef dit boek voor kroonprins Karel, die voorbestemd was om keizer van het grote Franse rijk te worden. De kanselier van Brabant, Jean le Sauvage, had bedacht dat het misschien een goed idee zou zijn om Erasmus te benoemen tot raadsheer van de jonge Karel. Met dit geschrift solliciteerde Erasmus naar de gunst van de aanstaande christenvorst.

Het is een erg aardig en wijs boek geworden, waarin Erasmus op een boeiende manier zijn humanistische ideeën uiteenzet over de karakterontwikkeling die een toekomstige leider moet doormaken om een goede vorst te kunnen worden. Maar wat voor boek zou Erasmus schrijven als hij vandaag de dag zou solliciteren naar de gunst van toekomstige politici? Hoe zouden zijn humanistische ideeën over opvoeding er op dit moment uitzien? Welke karakterontwikkeling zou hij bij onze toekomstige leiders willen zien? En hoe zou hij menen dat die karakterontwikkeling tot stand gebracht zou kunnen worden?

 

Vandaag de dag zou Erasmus zich vooral zorgen maken over de vitaliteit van onze jeugd.

 

Schone letteren

Over die vragen heb ik lopen filosoferen tijdens een mooie lange stadswandeling die ik onlangs door Rotterdam heb gemaakt. En hoe langer ik door die straten liep, hoe meer ik ervan overtuigd raakte dat Erasmus op straat had willen leven en zijn 21e eeuwse opvoedende geschrift in de taal van de straat zou willen schrijven. We kennen Erasmus vooral als pedagoog avant la lettre, als een wijsgeer die er op hamert dat de kwaliteiten van alle mensen (en dus ook die van de vorst) het resultaat zijn van vorming, opvoeding en scholing. We kennen hem daarmee ook als de voorvechter van de studie van het Grieks en het Latijn, waarmee kinderen volgens Erasmus niet vroeg genoeg kunnen beginnen. Waarom? Omdat ons denken en ons karakter gevormd moeten worden. En omdat we daar een vorm voor nodig hebben, een gestalte of structuur, waarin dat denken en dat karakter tot hun recht kunnen komen. Die vorm trof Erasmus in zijn tijd uitsluitend en bij uitstek aan in de ‘schone letteren’: de literatuur. Vandaar Erasmus’ pleidooi voor scholing, voor klassiek onderwijs, voor het oprichten van gymnasia, waarin de kinderen zich zouden bekwamen in het lezen van Dimedes, Lucianus, Aristophanes, Valla, Aristoteles, en vele andere klassieken.

 

Onafhankelijk denker

Maar vandaag de dag zou Erasmus ongetwijfeld heel anders reageren. In zijn tijd ging immers niemand, of nagenoeg niemand, naar school. Tegenwoordig iedereen! In zijn tijd deden de mensen maar wat: ze ploeterden zich lukraak een slag in de rondte en beulden op goed geluk zichzelf en anderen af. Tegenwoordig is het één en al schoolse disciplinering, één en al instrumentele efficiëntie: van deeltoets naar deeltoets, in kleine behapbare brokjes. In Erasmus’ tijd hadden kinderen de klassieke literatuur nodig om buiten de vanzelfsprekende kaders te leren denken en om met deugdzaamheid geconfronteerd te kunnen worden. Maar tegenwoordig heb je heel iets anders nodig om out of the box te leren denken, om te ontdekken dat menselijke deugdzaamheid iets anders is dan schoolse braafheid.

Vandaag de dag zou Erasmus zich vooral zorgen maken over de vitaliteit van onze jeugd. Hij zou als onafhankelijk denker vermoedelijk al lang geleden van school geschopt zijn, of zelf zijn weggebleven. Hij zou een rapper geworden zijn, vermoed ik, in zijn badjas in Zuid naar de snackbar gaan, net als Jordy Dijkshoorn van De Likt, of tussen zijn trouwe fans in het Schollebos op zoek gaan naar zijn eigen geluid, net als Ronnie Flex; hij zou als Raw Roets overal schijt aan hebben en van vroeg tot laat werken, tot hij zoveel shit te delen zou hebben dat iedereen met hem zou willen connecten.

 

Gedoodverfde keizer

Dit klinkt natuurlijk wel stoer en ongerijmd, maar het klinkt ook zó onwaarschijnlijk en zó onverenigbaar met wat Erasmus in zijn De opvoeding van de christenvorst zelf opgeschreven heeft, dat ik dit beslist verder moet uitleggen en onderbouwen. Dat ga ik nu doen. Om te beginnen moeten we ons realiseren dat Erasmus geen opvoedingsadviezen geeft zoals wij die vandaag de dag associëren met, bijvoorbeeld, Ouders Online. De tekst van Erasmus is vooral een politiek traktaat, geschreven in de vorm van een persoonlijk advies aan de gedoodverfde keizer, maar in feite gericht aan al zijn weldenkende medeburgers. Erasmus verkent de contouren van een volstrekt nieuwe manier voor het gewone volk om invloed uit te kunnen oefenen op de politieke macht. Omdat Karel kroonprins is en dankzij allerlei familiale banden de macht over een gigantisch groot rijk in de schoot geworpen krijgt, merkt Erasmus op dat het volk deze vorst weliswaar niet voor het kiezen heeft, maar toch iets anders, dat minstens zo belangrijk is, wel voor het kiezen heeft: namelijk de opvoeding van deze prins.

 

Onze toekomstige politici moeten de straat op geschopt worden, leren overleven en hun eigen stem leren vormen.

 

Nobel karakter

Hoe vertaalt dit zich naar vandaag de dag? Wij kunnen onze politici dan wel kiezen, maar dat heeft pas betekenis als we ons serieus buigen over de vraag welke opvoeding onze toekomstige politici gehad moeten hebben. En die vraag moet niet gaan over het onderwijs dat iedereen al krijgt. Dat is niet onderscheidend. Volgens Erasmus komt het aan op karaktervorming. Politici moeten een uitgesproken nobel karakter hebben. Dat vereist een harde leerschool en een flinke zet uit de eigen comfortzone. In de vroege renaissance betekent dat voor een jonge kroonprins een grondige kennismaking met de klassieken. Karel heeft de confrontatie nodig. Hij moet tot in ieder detail kennismaken met de verschillen tussen enerzijds de gewoonten en neigingen van een tiran – de absolute vorst waarmee Karel in zijn tijd uiteraard vertrouwd is – en anderzijds de deugdzame oriëntatie van een wijze en goede heerser. Met die laatste kan Karel vertrouwd gemaakt worden door het bestuderen van de werken van Plato en Aristoteles. Dat zal niet gemakkelijk zijn, maar een nobel karakter krijg je dan ook niet vanzelf. Een goede en wijze heerser word je niet zomaar. Daar moet je voor werken!

 

Gezapige comfortzone

Als we de radicale, vernieuwende en kritische insteek van Erasmus recht willen doen in onze 21e eeuw, dan is het cruciaal dat we door de letter van zijn pleidooi heen kijken. Erasmus pleitte weliswaar voor een schoolse bestudering van de klassieke letteren, maar dat zou hij nu, in onze brave burgerlijke cultuur, natuurlijk helemaal niet doen. Erasmus zocht in door macht vervormde relaties een menselijkheid die tot ontwikkeling gebracht moet worden. Hij was een pedagoog en een wijsgeer die mensen uit hun comfortzone haalde.
Onze toekomstige politici moeten nog leren ontdekken wat hen drijft, wat hen ten diepste beweegt. Zij moeten hun eigen vitaliteit nog ontwikkelen en daarvoor moeten zij uit hun gezapige comfortzone geduwd worden. Ze moeten de straat op geschopt worden, leren overleven en hun eigen stem leren vormen. Voor inspiratie kunnen ze terecht bij Erasmus, de eigentijdse rapper: kritisch, radicaal en vernieuwend. Een nieuwe ster aan het firmament, dat zich vormt in de goot van de Middellandstraat. Check, bijvoorbeeld, de rhymes van zijn laatste stukje shizzle:

Brave jochies protesteren
Wat een armoe, in de goot
Zot, verward, en dom
Ze zien ons niet als
Mens
Ik lust ze rauw*

* Lof der Zotheid, 32: “Maar ik geloof dat ik de filosofen hoor protesteren. ‘Maar het is per definitie zielig’, zeggen ze, ‘om in dwaasheid te leven, verkeerd te handelen misleid en onwetend te zijn’. Nee, dat is mens zijn!”

 

[ Een uitgebreide versie van dit artikel is eerder gepubliceerd op de website van Vers beton, online tijdschrift voor de harddenkende Rotterdammer – https://versbeton.nl/ ]