Sign up with your email address to be the first to know about new products, VIP offers, blog features & more.

Wie heeft mij nodig?

door Joep Dohmen

De zomer is weer voorbij. Net als veel van mijn collegae had ik een stapel boeken meegenomen: lekker lezen op vakantie. Op een balkon van een Frans landhuis dook ik in het werk van de Amerikaanse ‘linkse’ socioloog Richard Sennett en deed een schokkende ontdekking.

 

Laatste houvast

Richard Sennett is een van de meest creatieve sociologen van dit moment. Hij levert een kritische analyse van de nieuwe gedaante die het actuele kapitalisme heeft aangenomen en van de impact daarvan op de moderne samenleving. Volgens Sennett vernietigt het rauwe, flexibele kapitalisme hoe langer hoe meer de mogelijkheden voor persoonlijke ontwikkeling en laat het de samenwerking tussen mensen ontaarden in competitie en conflict. Een voorbeeld: steeds meer mensen krijgen steeds minder makkelijk een vaste baan en vaak mag je al blij zijn als je na het ene deeltijdbaantje er nog eentje kunt bemachtigen. Bovendien is er steeds meer werk dat geen recht doet aan iemands talent en waarin goed samenwerken met anderen niet mogelijk is.

Een van de gevolgen hiervan is ressentiment: de woede van mensen die niet de erkenning krijgen die ze verdienen. Ze ontwikkelen status- en vreemdelingenangst, getuige de meest ranzige scheldkanonnades en een door de reclame gevoed verlangen naar amusement en bezit. In het hedendaagse flexibele kapitalisme is consumeren het laatste houvast. Daarmee is de cirkel rond en heeft het kapitalisme gewonnen: ‘The winner takes it all’.

 

Even bijkomen

Sennett stelt dat de huidige neoliberale samenleving de eerste is waarin de elite zichzelf als norm stelt. Iedereen moet even ondernemend, zelfstandig en flexibel zijn als de meest succesvolle representanten van deze samenleving. Wie het minder ver schopt, geen incasseringsvermogen heeft of hulpbehoevend is, moet zich eigenlijk schamen. De elite kan geen respect opbrengen voor de grote groep verliezers en is bang om door de losers te worden leeggezogen. Zo gaat de samenleving op weg naar een steeds grotere sociale ongelijkheid en tweedeling.

Na mijn lectuur van Sennett moest ik wel even bijkomen op dat balkon. Ik ben niet eens zozeer getroffen door zijn diagnose als wel door zijn oproep. Sennett fulmineert tegen onze dominante moraal van onafhankelijkheid en zelfontplooiing. Die gaat ten koste van mensen die minder zelfredzaam zijn en ondermijnt de sociale cohesie tussen mensen. ‘Houd nou eens op’, zegt Sennett, ‘met al dat narcisme. Laten we minder bezig zijn met onszelf en meer met elkaar.’ In plaats van op de vraag: wat heb ik nodig? zouden we ons moeten richten op de vraag: wie heeft mij nodig?

Een overduidelijke oproep tot herwaardering van onze neoliberale moraal. Het is de hoogste tijd om samen te vechten voor een sterke gemeenschap van op elkaar betrokken individuen, die verschillen durven uit te houden, die zich niet schamen voor hun eigen afhankelijkheid en die klaar staan voor mensen die hen nodig hebben. Over hoe dat kan, ga ik deze winter samen met collegae en studenten hard en lang nadenken.